Turmush — Kyrgyz elinin arasynda keniri taanymal, zүrөktөrdү termeltken suyuү yrlarynyn biri — “Tang cheeses” (Secret Dawns) bar. Yrdyn tarykhina kairylsak, al Kyrgyz SSRinin emgek sinirgen to the architect Askar Isaevdin zhetpei kalgan suyuүusүno baylanyshtuu zharalgan dep aitylat. Yr anyn suygon kyzy Maria Urmatovaga Arnalgan. Kiyin al zalkar zhazuuchu Chyngyz Aitmatovdun ekinchi zhubayi bolup kalgan.
Al emy zhopsuz suyu is a tragedy. Birok jashoodo myndai uchurlar kop ele kezdeshet. “Biz tandaybyz, bizdi tandashat” degendey, ar kimdin tagdyry ar bashkacha zhazylat.
Zhash kezinde Maria Urmatova Leningrad shaaryndagy cinema institutunda okugan. Al uchurda al jash zhana abdan suluu ele. Kөptөgөn zhigitter aga ashyk bolushup, өz suyүүlөrn arnashkan. Alardyn ichinde architect Askar Isaev yes bar chat. Anyn nazik suyүү sozdөrunө karabastan, Maria institutta zhaš zhapon zhigiti menen taanyshyp, ekonun ortosunda suyүunun uchkuku tutanat. Uzakka sozulgan bul roman akyry alardyn үylonүүsumenen ayaktayt. Zhash zhubaylar Japanga kochүp ketiship, al zherde kyzduu bolushat.

Eger zhopsuz suyuү bashtan өtso, anda al өzүnүn tutkununa ailantyp, kөp uchurda akyl-esten airyp, kunүmdүk zhashoobuzdu oorlotup zhiberet.
Kyrgyz kyzynyn japon zhigitine turmushka chykkan taasirduү okuyasyna zoop iretinde architect Askar Isaev menen composer Sardarbek Zhumaliev Frunzede (Azyrky Bishkekte) Yardy Zharatyshkan Blvd. Yrdyn negizgi өzogү bolup tomonkү saptar kyzmat kylat:
“Sagynganda bir kelersin,
Estegende sermelersin,
Ala-Toonu korgonda…”
(“Kandai bolso da sen mekenine kaytyp kelesin, kandai bolso da Ala-Toonu sagynasyn, kandai bolso da ata jurtundu esteysin”).

Tilekke karshi, 1 zhyldyk birgeleshken jashoodon kiin japon zhigiti Maria Urmatovany kichinekey kyzy menen tashtap ketet. Zhash ene bash kalkalar zhaisyz, kөchodө kalat.
Oshol uchurda Japanga Kyrgyz SSRinin Cinematographer soyuzunun toragasy kelet. Maria Urmatova zhazuuchu menen zholugup, өzүnүn oor tagdyry zөnүndө aytyp beret yes, ata-enesine, Ala-Toogo kaytaryp ketүүsүn kozunө zhash alyp jalbara surayt. Antkeni al mekenden alystap, sagynychtan, zhalgyzdyktan zhana zashtyktagy katasynan katuu kyinalyp kalgan ele.
Zhash kyzga booru oorup, Chyngyz Aitmatov ana ozүmenen kosho alyp chigyp, Kyrgyzstanga alyp kelet. Kaytyp kelgenden kiin anin jardamy menen Maria Urmatova Kyrgyz SSRinin Kinematografistter soyuzunda katchi bolup ishke ornoshot.
Gave oshol mezgilda Chyngyz Aitmatov da oor dramaluu uchurdu bashtan kechirip zhatkan ele. Antkeni 1973-zhyly anyn suyuktuүusү, uluu kyrgyz ballerina Bubusara Beishenalieva koz zhumgan bolchu. Zhash zhana suluu Maria Urmatova aga ataktuu ballerinadan kalgan sonun elesti eske salgandyktan, ekoө bash koshushkan. Alardyn suyuusunun zhemishi bolup, kyzy Shirin zhana uulu Eldar zharyk duinogo kelgen.

““Tan cheeses” bugun da el oozunda aytylyp zhurgon yr. Bir kezde ana japon, korey yrchylary da kyrgyz tilinde atkaryshkan. Yrdyn sozun zhazgan – menin agam, architect Askar Isaev. Al chigarma Japanga turmushka ketken kyrgyz kyzynin tagdyryna baylanyshtuu zharalgan.
Askar bike oshol kyz menen Moskvadagy zhogorku okuu zhaida taanyshyp, zhakyn suyloshүp zhurgon eken. Birok kyz japon zhigitke turmushka chygyp ketkenden kiin al kusalyk menen yr jazat:
Kala we take mekenimde seni estep,
Zhurso eken dep alys zherde aman-soo.
Otүnөrum kөkүrөgүm elestep,
Korgon sayyn zhalyn burkkon zhanar too…
Bul saptarda kyzga bolgon sagynych zhana alystagy suyu sezdirilet. “Zhanar Too” Aitkanda Department of Japan tushүnsok swamps. Yrdyn ulandysynda da kusalyk, mekendi sagynuu kuchtuu aitylat:
Tanshygycha tabyshmaktuu tan cheeses,
Tandap kettin tany salkyn olkonu.
…
Arbalsan da bir kelersin,
Ala-Toonu korgonnu,
Sagynganda bir kelersin,
Sargaiganda bir kelersin,
Ala-Toonu korgon…
Kyrgyzdyn kyz-zhigitteri chet olkөgө ketse da, zүrөgү baary bir Ala-Toonu sagynat.
Oshol kyz – Maria – Council doorundagy myyzamdardyn aynan kopko cheyin mekenine kaita albay zhurot. Akyry uluu zhazuuchu Chyngyz Aitmatovdun zhardamy menen Kyrgyzstanga kelet. Al kezde Aitmatov Kyrgyz cinematographer Soyuzunda katchi bolup ishtechu. Maria oshol zherde ishtep kalyp, kiin zhazuuchunun zharyna ailanat. Al emi Askar bike oz үy-bulosүn kurup, chygarmachylyk zholun ulantat.
Yrdyn tekstin okup, men aga: “Ushul yrynyzdy beriniz, men obon chygarayyn” dedim. Kudai zhalgap, oshol uchurda zharalgan obon bugunkugo cheyin kary-zhashka karabay yrdalyp kelet,” Eskeret dept. KRdin El artists Sardarbek Zhumaliev.
Yr ataktuu bolush үchүn өz atkaruuchusun tabyshy kerek. Oshol kezde “Nariste” tobunun soloisti, Kyrgyz SSRnyn el artists Shamshybek Otobaev “Tan cheeses” chygarmasynin algachky atkaruuchusu bolgon. Anyn atkaruusunda bul yr hitke aylanip, yrchy el aralik sonaktarda da zhenishke zhetken.
“Tan cheeses” chygarmasy cossack yrchysy Erzhan Maximdin atkaruusunda:
Bul taasirdүү yrdyn sozүnүn to the author – Isaev Askar Isaevich. Al 1931-zhyly Frunze shaarynda torolgon. 1955-zhyly Moscow architecture institutun ayaktagan. Oshol zhyldan tartyp “Kirgizgiproselstroy” dolboorloo institutunda emgektenip, 1960–1968-zhyldary Kyrgyz SSRinin Mamlekettik kurulush committeeinde shaarlardy plandashtyruu zhana kuruu bolumunun zhetekchisi, “Kazgiprotorg” branches zhetekchisi bolup istegen.
1968–1971-zhyldary Frunze shaarynyn heads of the architect, 1971–1984-zhyldary “Frunzegorproekt” institutetunun ustakanasynyn zhetekchisi, al emi 1986-zhyldan tartyp Kyrgyz SSRinin Architectlor soyuzunun bashkarmalygynyn toragasy bolgon. Andan kiin “Frunzegorproekt” institutunda dolboorlordun head to the architect kyzmatyn arkalagan.
Al 1957-zhyldan tarta USSR Architectlor soyuzunun muchosu bolgon.
Architect, akyn (anyn eki yr zhyynagy zharyk korgon), romantic mүnөzduү insan bolgon Askar Isaev bardyk ishinde өzuno bekem berylgen adam boydon kaldy. Al kaisy ishti atkarbasyn – turak zhay dolbooru bolobu, kichi koomduk imaratpy same iri complex bolobu – anyn chygarmachylyk negizinde ar dayym korkom obradyn ustomdugү korunup turchu. Al oz ishinde functionaldyk, kurulush-tekhnikalyk zhana korkom maselelerdi cheberchilik menen aikalyshtyryp, oz kalemi arkyluu ozgochozharkyn zhana romanticaluu obradardy zharatyp keldi.
Shaardyn tak borborunda kөtөrүlүp turgan Baylanysh үyүnүn imarates – anyn akyrky zhildardagy emgekterinin biri. Kurch plottuy compositionlyk chechim, bardyk formalardyn harmonyluu aikalyshy, uluttuk ornamentti kamtygan kolomdordun nazik plastikalyk ishtelishi zhana en sonunda kuranttyn kagyshy menen koshtolgon romanticalik munara – munun baary tataal poetikalyk obradardy zharatat zhana bul kurulushtun zharalyshynan chon kanaattanuu tartuulait.
Tabiyati boyuncha koomchulukka zhakyn adam bolgonduktan, al ozүnүn chygarmachilyk tazhryybasyn kesipteshteri menen ar dayym ken peyilduuluk menen boluůshүp kelgen.
Architecturallyk chygarmalardyn bir kataryn zharatkan iygilikteri uchun “Ardak Belgisi” orders, Kyrgyz SSRnin Zhogorku Keneshinin ardak gramatasy, oshondoy ele “Emgektegi erdigi uchun. V.I. Lenindin tuulganyna 100 zhyl tolgonduguna arnalgan” medals menen syylangan.
Negizgi Kurulushtars:
Frunze shaaryndagi kurulush tehnikmunun ashkanasy. 1960;

Frunze shaaryndagy M.V. Frunzenin esteligi (sculptor: L.M. Dubinovsky, A.I. Posyado; architect, zhamaatynyn kuramynda). 1969;

Frunze shaaryndagy “Seil” restaurants (zhamaat kuramynda). 1970;
Frunze shaaryndagy emen seil bagynda “Tuboluk danktyn otu”;

Frunze shaaryndagy 112 batirluu “Ysyk-Kol” turak uyu. 1979;

Frunze shaaryndagy V.I. Lenindin esteligi (sculptor: A. Kibalnikov, T. Sadykov; zhamaat kuramynda). 1984;

Frunze shaaryndagy Baylanysh uyu (zhamaat kuramynda – zhetekchi). 1985.

Zhariyalangan emgekteri:
“Tang cheeses” (Secret dawns). Yrlar zhyynaga. – Frunze: Kyrgyzstan, 1980;
“Zhanyryk” (Echo). Yrlar zhyynaga. – Frunze: Kyrgyzstan, 1984.
Isaev Askar Isaevich 2016-zhyldyn 23-August kun 85 zhash kuragynda duynodon kaytkan.











