Turmush — Bugүnү kүndө duyno ykcham tүrdө өzgөrүp, zhashtar globaldyk madaniyattyn taasirinde kalyp zhatat. Ushundai sharta ar bir adam өzүnүn uluttuk өzөgun, tuulgan zheri menen bolgon baylanyshyn sese bilgeni өtө maaniluү.
“KYRGYZDYN KYZY – ULUT KORK” dolboorunun maksaty — Kyrgyz Republicsynyn ar bir raionun oshol zherden osүp chykkan үlgүluү kyzynyn zүzumenen kөrsөtuү. Rayondun zhuzu bolgon kyz kichi mekenindegi uluttuk baaluuluktar menen zhuurulushkan chynygy turmushtu, oshol aimaktyn tabiyatyn, taryhyn, kaada-saltyn, koygoyun zhana koozdugun taanyshtyrat.
40 kyzdyn sozdөrү zhon gana zheke bayan emes, bul — districtdun unu, uluttun unu!
“AKIpress” maalymat agenttiginin “Turmush.kg” maalymat websites Kyrgyzstandagy 40 raiondu Kamtygan Blvd өzgөcho Dolboorgo 18 Zhashtan 36 Zhashka Cheyinki Kyzdardy Katyshuuga Chakyrat. Editorial talapkerlerdi omur bayan zhana surotmenen taanyshkandan kiin tanday.
Elektronduk Darek: aimak.akipress@gmail.com
Bailanysh Nomura: +996 (554) 65 60 25
“KYRGYZDYN KYZY” dolboorunun he zhetinchi kaarmany – Naryn oblusunun Kochkor district karashtuu Arsy ayilynin turgunu Zholdoshbek kyzy Ayana.
Kochkor district Naryn region tunduk-chygyshynda zhaygashkan. Anyn zhalpy ayants 6400 charchi chakyrymdy tuzot. District 11 aiyl aimagy zhana 35 aiyl bar. Climates keskin continentalduu, kurgakchyl zhana shamalduu bolup sanalat. Kochkor Naryn oblusunun bashka raiondoruna salyshtyrmaluu shamalduu bolgonduktan, kardy uchurup ketet. Oshonduktan el arasynda bul aimakty “kar zhatpagan kasietttuu kara Kochkor” dep atap koyushat. Kar zhatpagany үchүn ilgerten beri kyshky zhaiyt (kyshtoo) katars koldonulup kelet. Kar kalyn tushpogondukton, small kysh boi ottop, toyuttu kop talap kylbayt.

Kochkor region geographylyk zhaktan da өzgөchө maanige ee. Al tundugunon Chuy region, tunduk-chygyshynan Isyk-Kol region, Batyshynan Zhumgal district, tushtugunon Naryn district menen chekteshet.

Rayondun atalishynyn kelip chygyshy
Kochkor atalishynyn kelip chygyshy tuuraluu el arasynda ar kandai ulamyshtar aitylyp kelet. Alardyn birinde bul atalish bir kempirdin kochkoruna baylanyshtuu ekeni bayandalat. Ilgeri soodagerler Anzhiyanga mal aidap baryp, satyp, orduna kezdeme zhana bashka buyumdardy alyp kelishchu eken. Oshondoy kundordun birinde bir kempir aryk, zhudoңku kochkorun soodagerlerge koshup berip ziberet. Zholdo al kochkor soodagerlerge kop tuyshuk zharatkandyktan, alar any urup-tepkilep aidap profit.
Anzhiyanga zhetkende bardyk mal satylyp, kempirdin kochkoru gana kalyp kalat. Oshol uchurda bir baidyn ak kochkoru menen ana suzүshturmok bolushat. Zholdo kop tepki zhep, chyңalyp kelgen kochkor ak kochkordu suzup zhygat. Munu korgondor tan kalyp, kempirdin kochkorun kymbat baaga satyp alyshat. Oshondon kiin el arasynda “al kochkor kelgen zherde zhakshi kochkorlor bogs eken”, “Kochkorgo barabyz” degen sozdor aytylyp, zherdin aty Kochkor bolup kalgan deshet.
Kochkor aimagy tarykhy zhaktan da maaniluu. “Kochģar-Bashi” degen zherdin atalishy Mahmud Kashgarinin XI kylymdagy duino kartasynda kezdeshet. Bul Orөөngө kyrgyzdar XVIII kylymdyn 60–70-zhyldarynda kochүp kelishken. El bul zherdi “kar zhatpagan kara zher eken, malga jailuu eken” dep, Kara-Koo dep atay bashtagan. Kiyin Anzhiyandan zhana Kashkardan kelgen soodagerler “Kochkor zheri”, “Kochkorgo baram” dep aytyp zhurup, aimak Kochkor atalyp kalgan.
72 kun battle olkonun borboru bolgon
1900-zhyldary orustar kelgenden kiyin aimak Sazanovka, 1912-zhyly Stolypin district dep. Atalgan. 1917-zhyldan tarta kyrgyzdar kaira Kara-Koo dep Aytyshkan. 1922-zhyldan kiyin Stalin district, 1936-zhyly kaira Kochkor district Bolgon. Al emi 1950-zhyly Kochkor ekige bolunүp, batysh taraba Cholpon district atalgan. 1963-zhyly eki district kaira birigip, Kochkor district bolup kalgan.
Kochkor kystagy, azyrki Kochkor districtunun borboru, 1922-zhyly tuzulgon Tooluu Kyrgyz oblusunun algachky rasmiy borboru katars bekitilgen. Al 72 kun battle olkonun bashky shaary makamyn saktap turgan. 1920-zhyldardyn bashynda kyrgyzdardyn chachyranda aimaktaryn biriktirip, oz aldyncha mamleketttuuluktu tүptөө demilgesi kөtөrүlgon. Oshol mezgilde Pishpek azyrky Bishkek uyezddik dengeeldegi gana kalaa bolgonduktan, Kochkor oronu geographylyk zhana strategylyk zhaktan yngayluu zhay katary tandalgan.
1988-zhyldyn 5-Octoberda Naryn oblusu tolugu menen joyulup, anyn kuramyndagy bardyk raiondor, anyn ichinde Kochkor district da Isyk-Kol oblusuna biriktirilgen. Bul mezgilde kochkorluktar rasmiy tүrdө Ysyk-Kol oblusunun turgundary bolup kalyshkan.
1990-zhyldyn 14-December eldin suroo-talaby zhana bashkaruudagy yngaisyzdyktardan ulam bul chechim kaira ozgortulgon. Naryn oblusu kairadan өzүnchө oblustuk makamga ee bolup, Kochkor district 1990-zhyldan beri bugүnү kүngө cheyin Naryn oblusunun kuramynda turuktuu kaldy.
Emne үchүn Kochkor өүnchө?
Eger “kaysy zherden bolosun?” dep surashsa, kopchuluk oz oblusun aitat. Al emi Kochkor districtunun turgundary kobuncho “Kochkordonbuz” dep oz districtun atashat. Munun da oz sebebi bar. Kochkor tarykhy, madaniy zhana geographylyk zhaktan өzgөcho aimak. Al Naryn oblusunun bashka district dorunan climates, zhashoo-sharty zhana salt-sanaasy menen ayirmalanyp turat. Alardyn sүylөgөn govoru (til өzgөchөlүgү) naryndyktarga yes, chүidөgүlөrgө da okshoboy, өzunchө bir ortoluk mүnөzgө ee. Kochkor Ysyk-Kolgo, Chuygo zhana Narynga zhakyn zhaygashkandyktan, bul uch aimaktyn madaniy ozgocholuktorun aikalyshtyryp kelgen el dep aitsak bogs.
Kooz zhana ozgochө zherler kop
Chong ace — deniz dengeelinen 2100 meter biyiktikte zhaygashkan, tabigy ace shakhtasynyn bazasynda tuzulgon belgiluu daryloo-sanatorium.
Anyn negizgi darylyk kasietti shakhtanyn ichindegi tuz aerosoldoruna kanykkan өzgөcho microclimate baylanyshtuu. Bul aba dem aluu organdarynyn onokot oorularyna, anyn ichinde asthma, bronchitis zhana allergy syyaktuu ildetterge paidaluu dep eseptelet.
Shakhtanyn ichinde beytaptar uktap, es ala turgan atayin bolmolol yushturulgan. Oshondoy ele bul zherde muun oorularyna zhana osteochondrosis paydaluu tuzduu kolmo bar. Kolmodogu tuzdun kurama zhogoru bolgonduktan, adam suuga chokpoy, kalkyp turat.

Kuygon-Suu — Chong-Tuz aimagynda zhaygashkan ozgocho zher aldyndagy gazdalgan suu bulagy. Maalymattarga Karaganda, al 80 meter terendikten atylyp chygat.
Bul suunun negizgi өzgөchөlүgү – shirenke chagyp zhakyndatkanda, suunun ustү zhalyndap kuyo bashtayt. Munun sebi suunun kuramynda methane gases zhana kukurt zatynyn bolushu menen tushundurulot.
El arasynda Kuigon-Suunu “syykyrduu suu” or “zhalynduu suu” dep atashat. Bul suu ashkazan-ichegi zhana ayrym teri oorularyna paidaluu dep eseptelet.
Ara-Kol — Chong-Tuz ayilyna zhakyn, deniz dengeelinen 2050 meter biyiktikte zhaygashkan kooz zhasalma kol.
Zhai mezgilinde kolgө tushүүgө, bashkacha aitkanda suzuүgө bolboyt. Birok touristter bul jerge balyk karmap, tabiyat koinunda es aluu uchun kelishet.
Kysh mezgilinde Ara-Kol chynygy zhomoktoguday korүnushko aylanat. Katuu suukta koldun beti 70–80 centimeter cheyin tonot. Muzdun betinde өzgөcho kooz oymo-chiymeler zhana syzyktar paida bolup, ayrym uchurlarda anyn үstүndө avtounaa menen zүrүүгө da mүmkүn swamps.
Kyshynda bul zherde skates zhana chana tebu syyaktuu es aluu tүrlөrү populyarduu bolup, kyshky tourism onүgүp kelet.

Kochkordon chykkan ataktuular
Kochkor districtunan Kyrgyzstandyn onүgүsүnө choң salym koshkon mamlekettik ishmerler, agartuuchular, manaschylar zhana onor adamdary chykkan.
Turdakun Usubaliev Tendik ayilynda tuulgan. Al Kyrgyzstandy cheyrek kylymdan ashyk – 1961–1985-zhyldary bashkargan ulu mamlekettik ishmer. Anyn tushunda Kyrgyzstan agrardyk olkөdөn kubattuu industrialdyk-agrardyk republic aylangan. Bishkek shaaryndagy philharmonic society, Өkmөt үyү, TSUM, Sports ordosu syyaktuu zamanbap imarattar, zhuzdogon factory-factory zhana Toө-Ashuu tunnels anyn zhetekchiligi astynda kurulgan.

Bayaly Isakeev Kok-Zhar ayilynda tuulgan. Al korunuktuu sovettik-partiyalyk ishmer, Kyrgyz SSR El Komissarlar Sovetinin toragasy, bashkacha aitkanda okmot bashchysy bolgon. 1930-zhyldary olkonun ekonomikason, madaniyatyn zhana bilim beruu tarmagyn onukturuugo chon emgek sinirgen. Stalindik repression kurmandygy bolup, soөogү Chong-Tashtagy “Ata-Beyit” memorialdyk complex in koyulgan.

Abdykerim Sydykov Bash-Kuugandy ayily zhana Kochkor aimagy menen baylanyshkan kyrgyz mamleketttuүlүgun tүptөөchүlөrdүn biri, koomduk ishmer katars belgilүү. Al 1922-zhyly Tooluu Kyrgyz oblusun tүzuүү demilgesin kөtөrүp, Kochkordu borbor katary sunushtagan negizgi leaderlerdin biri bolgon.

Ishenaly Arabaev Kyzyl-Tuu ayilynda tuulgan. Al uluu agartuuchu, koomduk ishmer zhana birinchi kyrgyz alippesinin – “Kyrgyz alippesinin” author lorunun biri katary belgiluu. 1924-zhyly zharyk korgon bul emgek kyrgyz baldarynyn ene tilinde sabattuu bolushuna negiz salgan. Oshondoy ele Ishenaly Arabaev tunguch uluttuk gezitterdi chigaruuga da katyshkan.
Ishenaly Arabaev
//Turmush
Osmonaaly Sydyk uulu Kyzyl-Dobo ayilynda tuulgan. Al tunguch kyrgyz tarykhchysy zhana okumushtuusu katary taanylgan. 1913–1914-zhyldary Ufa shaarynda kyrgyz tilinde anyn “Mukhtasar tarykh-i Kyrgyzstan” (“Kyrgyzdardyn kiskacha tarykhy”) zhana “Tarykh-i kyrgyz Shadmania” attuu algachky tarykh kitepteri zharyk korgon. Bul emgekter kyrgyz uruularynyn sanzhyrasyn rasmiy turdo kattagan algachky bulaktardyn katarina kiret.
Osmonaaly Sydyk uulu
Aisuluu Tynybekova — 1992-zhyly Jalal-Abad oblusunun Mailuu-Suu shaarynda torolgon. Naryn oblusunun Kochkor districtundagy Tendik ayilynda chonoigon. Erkin kurosh boyuncha dүynөgө taanylgan balban kyz kөptөgөn el aralyk meldeshterde olkө namysyn tatyktuu korgop kelet. Aisuluu Tynybekova Kyrgyzstandin taryhynda ayaldar arasyndagy kurosh boyuncha duino champion bolgon algachky sportchu. Al duino championshiptarynda bir neche zholu baygeluu orundardy eelep, Asia champion zhana Asia oyundarynyn zhenuhuchusu bolgon. Oshondoy ele Olympics oyundarynda kumush zhana kolo medalldardy zhenip alyp, kyrgyz sportunun tarykhina ozgochobarak zhazgan.

Men Kochkor raionunda tөrөlүp-өskөnүmө abdan syimyktanam. Sebebi Kochkor – Kyrgyzstandin tak ortosunda zhaygashkan, taryhy bai, zharatilyshy kooz, mykty insandardy tarbiyalap chygargan kasietttu aimak. Biz da oshol insandardyn zholun ulap, alardyn zhuzun zher karatpay, bilim alyp, emgektenip, olkobuzgo salym koshuuga araket kylabyz.
Buga chains kaarmandar:
1. Kazhamzhay districtunun kyzy – Alina Isakova
2. Ozgon districtunun kyzy – Kumara Toksobaeva
3. At-Bashy districtunun kyzy – Aisunat Adiletova
4. Naryn districtunun kyzy – Begayim Sovetova
5. Batken raionunun kyzy – Samara Abdikarimova
6. Talas districtunun kyzy – Adiana Amanbekova
7. Nookat raionunun kyzy – Rasulbek kyzy Rose
8. Jeti-Oguz districtunun kyzy – Nurkamal Zhudoeva
9. Tүp rayonunun kyzy – Zarina Bacherinova
10. Ysyk-Kol districtunun kyzy – Takhmina Akylbekova
11. Zhumgal raionunun kyzy – Sezim Rakhatbekova
12. Toguz-Toro districtunun kyzy – Madina Altymyshova
13. Ton raionunun kyzy – Aizhan Baktybekova
14. Chong-Alai districtunun kyzy – Mirgul Rakhmanalieva
15. Aravan raionunun kyzy – Bibinur Zhanibekova
16. Ak-Suu raionunun kyzy – Aymaral Azhybekova
17. Kochkor districtunun kyzy – Zholdoshbek kyzy Ayana














